Bestuur en organisatie

Editie 9 - September 2015

Verantwoording op basis van vertrouwen

De provincie Utrecht controleert of gemeenten en waterschappen hun wettelijke taken naar behoren uitvoeren. 26 Gemeenten, 4 waterschappen en verschillende gemeenschappelijke regelingen vallen onder het interbestuurlijk toezicht (IBT) van de provincie. Sinds 2012 is deze vorm van toezicht flink veranderd. In 2014 werkten vijf gemeenten, de provincie en het Kwaliteitsinstituut Nederlandse Gemeenten (KING) nauw samen in een pilot over dit nieuwe toezicht. Hoe ervaren de gemeenten en de waterschappen de nieuwe werkwijze?

Bekijk in het magazine

De provincie Utrecht controleert of gemeenten en waterschappen hun wettelijke taken naar behoren uitvoeren. 26 Gemeenten, 4 waterschappen en verschillende gemeenschappelijke regelingen vallen onder het interbestuurlijk toezicht (IBT) van de provincie. Sinds 2012 is deze vorm van toezicht flink  veranderd. In 2014 werkten vijf gemeenten, de provincie en het Kwaliteitsinstituut Nederlandse Gemeenten (KING) nauw samen in een pilot over dit nieuwe toezicht. Hoe ervaren de gemeenten en de waterschappen de nieuwe werkwijze?

IBT nieuwe stijl

Vertrouwen. Dat is het kernwoord in de gewijzigde manier van interbestuurlijk toezicht. De verantwoording ligt nu in de eerste plaats bij de lagere overheden zelf. De eerste controle wordt nu door de raad uitgevoerd. Hierdoor hoeft de provincie zelf geen inspecties meer uit te voeren. In plaats daarvan toetst zij  jaarlijks de uitvoering van de taken van gemeenten en waterschappen op basis van de verantwoordingsinformatie die de colleges aan de raden ter controle toesturen. De provincie houdt toezicht op het gebied van omgevingsrecht, waterschappen, de archiefwet, financiën en huisvesting vergunninghouders (ex-asielzoekers). Op andere beleidsterreinen, zoals het sociale domein, is het Rijk verantwoordelijk voor het toezicht.

’Beter in staat tot controle’

‘Interbestuurlijk toezicht stelt de raad beter in staat te controleren hoe het college zijn wettelijke taken uitvoert. Het is geen sexy wetgeving, maar doet wel recht aan de positie van de gemeenteraad die per slot van rekening ook de jaarrekening controleert. IBT is een forse verantwoordelijkheid, maar ik ben er van overtuigd dat de raad het aankan,’ meent Franske van Hooijdonk, griffier bij de gemeente Veenendaal. ‘Mijn rol is net als bij elk ander dossier. De raadsleden adviseren over de behandeling van een voorstel. De wet heeft als doel informatiestromen te kanaliseren: dit betekent dat de provincie zich terugtrekt. De raad controleert immers het college. Dit betekent wel dat raadsleden prioriteiten moeten stellen. En: die controletaak hoort onderdeel te zijn van de planning & control-cyclus.’

‘Een gezamenlijke opgave’

‘Het toezicht bij de waterschappen gaat over minder onderwerpen dan bij de gemeente,’ vertelt Martin Brederoo, informatiemanager bij Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden. ‘Het waterschapsbestuur staat, als het om inhoud gaat, bovendien meer op afstand van de ambtelijke organisatie dan de gemeente. Het algemeen bestuur moet het dagelijks bestuur controleren, maar in het geval van een waterschap maakt het dagelijks bestuur deel uit van het algemeen bestuur. Dus die controle is bij ons een gezamenlijke opgave.’

‘Met het vernieuwde interbestuurlijk toezicht, is het kader duidelijker. De wijze van toetsen is bovendien veranderd. Er zijn nu kritische prestatie-indicatoren. Dit helpt om zelf te kunnen controleren of we voldoen aan de wet. Vroeger deed het streekarchief of de provincie deze toets. Nu moet het algemeen bestuur er in eerste instantie naar kijken. Deze taak leeft alleen nog niet heel erg. Het is zaak dat het dagelijks bestuur zijn huiswerk goed doet, zodat het algemeen bestuur toezicht uit kan oefenen.’

‘Is dit de juiste manier’

‘Interbestuurlijk toezicht is in Leusden sinds kort een gespreksthema. Maar de raad is er niet zo expliciet mee bezig,’ stelt Frans Anten, gemeenteraadslid in Leusden voor GL-PvdA. ‘Controle en toezicht op het college gaan meer over politieke zaken uit het coalitieakkoord.’ Interbestuurlijk toezicht gaat ook over omgevingsrecht en archivering. Anten vraagt zich af of controle door de raad op al die terreinen nuttig is: ‘Doen we het het zodat de provincie zijn toezichthoudende taak kan uitoefenen? Ik ben geen tegenstander van kwaliteitscontrole, maar vraag me af of dit de juiste manier is. Ik ga ervan uit dat ambtenaren dit goed organiseren. Raadsleden zijn vrijwilligers die met weinig tijd hun werk als volksvertegenwoordiger doen. Die groep vragen ze nu om nog meer te controleren op verschillende terreinen.’

‘Duidelijke richtlijnen’

‘De toezichthouders hebben meer toelichting nodig. Daarom stellen we in Soest IBT-rapportages op met aanvullende informatie.’ Martin van der Grift is controller bij de gemeente Soest. Een gemeente die deel uitmaakte van de IBT-pilot. De integrale dashboard-opzet en de mogelijkheden voor benchmarking maken waarstaatjegemeente.nl een nuttig instrument voor de gemeente. ‘In onze gemeente behandelen we de IBT-rapportages via een lichte variant van terinzagelegging voor raadsleden. Een positief punt van het vernieuwde interbestuurlijk toezicht is, dat er nu duidelijke richtlijnen zijn over waarover, wanneer en met welke diepgang we verantwoording moeten afleggen aan de raad.’

‘Vergelijkbaarheid is belangrijk’

Burgemeester Janssen van Zeist, tevens voorzitter van VNG Utrecht, is enthousiast over het verminderen van verticaal toezicht en het versterken van de interne controle: ‘Het gaat niet alleen om de verantwoording aan de raad, maar ook aan de samenleving. We moeten in de toekomst nog meer prestaties en resultaten kunnen tonen. De vergelijkbaarheid met andere gemeenten op waarstaatjegemeente.nl is belangrijk. Het gaat niet zozeer om de cijfers, maar om de betekenis van de getallen. Dode cijfers worden zo levende verhalen. Ook bij VNG Utrecht vinden we interbestuurlijk toezicht een mooi instrument. De provincie stimuleert op deze manier collegiaal bestuur. Het is natuurlijk even wennen, maar het is een eigentijdse manier van verantwoording afleggen.’

Tevreden over goede samenwerking

‘We zijn tevreden over de goede samenwerking met gemeenten en waterschappen,’ stelt Irmgard Broos, coördinator IBT bij de provincie Utrecht. ‘We moeten dit systeem samen optimaal laten functioneren. We zijn goed op weg, maar we zijn er nog niet. Het is duidelijk dat onze partners verschillend tegen interbestuurlijk toezicht aankijken. Zo voelen bijvoorbeeld niet alle raadsleden zich erbij betrokken.’ Ook commissaris van de Koning Willibrord van Beek is positief: ‘Ik verwacht dat het interbestuurlijk toezicht dit jaar echt gaat draaien. Voor de provincie betekent dit vooral de kunst van het loslaten.´

Meer informatie